مهندسي صنايع در ايران
نقش متمایز مهندسی صنایع در ایران کنونی:
عواملی وجود دارند که نقشهای جدیدی برای مهندسی صنایع در ایران امروز موجب میشوند .
در کشور ما حیطه فعالیت و مسولیت بسیاری از مهندسین فراتر از چارچوب وظایفی است که به طور متداول در سایر کشورها برای آنان ترسیم گردیده ؛ مدیریت سطوح بالا و میانی بسیاری از کارخانجات و صنایع و همچنین بسیاری از سازمانهای بزرگ خدماتی ، بازرگانی و حتی فرهنگی به مهندسین محول شده است ، درحالیکه در سایر نقاط دنیا اینگونه مسولیتها عموما به مدیران حرفهای که تحصیلات ویژه مدیریت دارند واگذار میگردد . در آمریکا و در طی چند دهه اخیر واگذاری مدیریت ردهبالا به مدیران مالی و حقوقی روندی صعودی داشته است .
اما دلایل وجود این نقص در کشور ما چیست ؟ شاید بتوان به طور اجمال در دو بعد ذیل به این دلایل پاسخ داد :
الف – با توجه به وضعیت موجود ایران ، مهندسین بیشترین قابلیت را برای مدیریت کارا و موثر از خود نشان دادهاند که خود معلول عواملی میباشد از قبیل آنکه دانشجویانی که رتبههای بهتری حاصل نمودهاند ترجیح میدهند تا در رشتههای مهندسی تحصیل نمایند ؛ لازم به ذکر است که این پدیده ، خود معلول ساختار نامناسب آموزشی کشورمان میباشد که در نتیجه آن به رشتههای پراهمیتی چون مدیریت ، اقبال کمتری میشود .
ب- در اکثر موارد ، تکنولوژی از خارج کشور خریداری میشود و این موجب میگردد تا نقش واقعی مهندسین کمی تحتتاثیر قرار گیرد . به دلیل محدودیت امکانات ، نیروی مهندسین عمدتا در جهت توسعه و طراحی تکنولوژی مصرف نگردیده است و این موضوع نیز عاملی بوده تا خلاقیت آنان درجهت حل مشکلات و تصمیمگیریهای استراتژیک و عملیاتی و سیاستگذاریهای مدیریتی به کار گرفته شود . اگرچه مهندسین جوان این نوع مسائل را پیشپاافتاده تلقی مینمایند و انتظار دارند تا از تخصص خود در جهت حل مسائل پیچیده زمینه کاری خود استفاده نمایند اما پس از مدتی اهمیت و همچنین پیچیدگی اینگونه تصمیمگیریها را درک مینمایند و با توجه به زمینههای فکری و تجربیات کافی که در زمینه تحلیل مسائل ریاضی دارند ، راهحلهای مناسبی نیز برای این امور پیدا میکنند ، اگر چه روشهای تصمیمگیری و برخورد با این مسائل را نیاموختهاند .
در این رابطه جایگاه مهندسی صنایع با دیگران متفاوت است . در حل مسائل و تصمیمگیریهای یک کارخانه ، مهندسین صنایع نهتنها آموزشهای مناسب دیدهاند ، بلکه با مفاهیم برنامهریزی و بهینهسازی سیستمها نیز آشنایی کامل دارند لذا روشهای برخورد با آنها را تا حد زیادی میدانند ، درحالیکه سایر مهندسین تنها از اطلاعات عمومی و روشهای کلی تجزیهوتحلیل استفاده مینمایند .
از سوی دیگر ، با تغییر حرکت اقتصادی کشور در جهت اقتصاد غیرمتمرکز آزاد ، نقش مهندسین صنایع بسیار حساستر گردید . پیش از آن ، با توجه به قیمت ارز و یارانه سنگینی که دولت در اختیار کارخانجات مینهاد و همچنین کمبود کالا و عدم وجود رقابت ، مساله کارایی و کیفیت نمیتوانست مطرح باشد و لذا مهمترین عامل موفقیت یک کارخانه بستگی به سهمیه ارزی داشت که از دولت دریافت مینمود . با تغییر شرایط اقتصادی و حذف یا کاهش یارانه ، مشکلات جدید صنایع جلوهگر شدند . بسیاری از صنایع قادر نیستند محصولات خود را به فروش برسانند و برخی حتی از ادامه حیات خود اطمینان ندارند . تقریبا تمامی صنایع راه نجات خود را در بازسازی ماشینآلات و تجهیزات میدانند و این درحالیست که امکان چنین سرمایهگذاری سنگینی در همه موارد وجود ندارد و از سوی دیگر نیز ضریب بهره دستگاههای موجود پایین است . اگرچه خرید برخی ماشینآلات برای واحدها ضروریست اما هدف مسلم صنایع ما بایستی افزایش کارایی و بالابردن بهرهوری امکانات موجود باشد و بیشک محور چنین سیاستی مهندسین صنایع خواهند بود . بدینمنظور لازم است ابتدا با طراحی و ایجاد سیستمهای اطلاعاتی مشکلات را شناسایی نمود و سپس به برنامهریزی در جهت افزایش کارایی و ارتقای کیفیت پرداخت . ورود تکنولوژی خارجی نقطه ضعف نیست به شرط آنکه پس از خرید درمورد روشهای تولید و کارایی آنها در داخل کشور فعال بود و این از وظایف خطیر مهندسی صنایع در ایران میباشد .
این طور می توان نتیجه گرفت که بطور کلی، وظیفه مهندسین صنایع، گردآوری افراد، تجهیزات، مواد و اطلاعات است، به گونهای که قادر به انجام یک عملیات مفید و مؤثر گردند.
یک مهندس صنایع لزوما درگیر طراحی یک سیستم است و وظیفه او در درجه اول، نظارت است، در عین حال، همانگونه که در تعریف فوق عنوان شده عنصری که در مهندسی صنایع اهمیت بسیار زیادی دارد ، ارتباط این رشته با انسان و علوم اجتماعی، علاوه بر علوم طبیعی ( مثل فیزیک، شیمی و…) است. این مسئله محدوده دانش مورد نیاز و نوع سیستمهایی که یک مهندس صنایع با آنها در ارتباط است، را گسترش میدهد.
بنابراین مهندس صنایع نه تنها با طراحی، نصب، ارزیابی و طراحی مجدد اجزا سر و کار دارد بلکه با انسان هایی که در سیستم فعالیت دارند یا با سیستم مرتبط هستند نیز سروکار دارد به گونهای که انسانها نیز بخشی از عناصر فعال در سیستم محسوب میشوند.وظیفه مهندس صنایع طراحی اجزایی است که سیستمهای انسان – ماشین را تکمیل میکنند. سپس تک تک این اجرا، با یکپارچگی مناسب به منظور طراحی کل سیستم کنار هم قرار داده میشوند. در عین حال، اجزای مکانیکی ماشینها توسط مهندسین مکانیک طراحی و ساخته میشود. نیروهای محرکه نیز عموما توسط مهندسین برق و الکترونیک تأمین میشوند. فرایندهای شیمیایی را نیز مهندسین شیمی فراهم میآورند. سایر متخصصین نیز وظیفه طراحی اجزایی را که در حیطه تخصص آنهاست بر عهده دارند. مهندس صنایع موظف است این متخصصین را هماهنگ کرده، با آنها همکاری کند.
وظیفه کلی مهندسان صنایع در تعریفی که توسط انجمن مهندسین صنایع آمریکا ارائه گردیده، به قرار زیر است:
(مهندسین صنایع، درگیر عملیات طراحی توسعه و نصب و راه اندازی نظامهای متشکل از انسان، مواد و تجهیزات هستند. آنان به کمک دانش و مهارت در ریاضیات، فیزیک و علوم اجتماعی خاص نظیر مدیریت، اقتصاد و… و با بهرهگیری از روشهای طراحی و تحلیل مهندسی به ارزیابی و تحلیل این نظامها می پردازد.)
طبق تعریف کلی یاد شده، مهندسان صنایع، قابلیت ارائه کار مطلوب در مجموعههای صنعتی اعم از کارخانهها، واحدهای تولیدی کوچک و بزرگ، وزارتخانههای صنعتی و واحدهای خدماتی نظیر شرکتهای مهندسی مشاور، مؤسسههای بزرگ خدماتی، بیمارستانها، فرودگاهها و… را قبل از احداث، در حین راه اندازی و در حال کار، خواهند داشت، زیرا مهندسان صنایع با بهرهگیری از ابزارهای مهندسی مناسب که در طول دورههای کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای تخصصی کسب کردهاند، قدرت تفکر منظم را کسب کرده، در جهت طراحی نظامها و دستگاههای جدید متشکل از انسان، مواد ، اطلاعات، انرژی و تجهیزات و همچنین توسعه نظامهای فعلی و کاراکتر کردن آنها حرکت میکنند. همین امر باعث شده که مهندسان صنایع عملا در بسیاری از موارد خود تصمیم گیرنده نهایی باشند یا به عنوان مشاوران اصلی تصمیم گیرندگان، انجام وظیفه کنند.
در زیر به موارد اصلی وظایف مهندسین صنایع اشاره میشود:
۱ـ انتخاب فرایندهای مناسب و روشهای به هم بندی (مونتاژ اقتصادی).
۲ـ بررسی و انتخاب ابزار و تجهیزات مناسب جهت به کارگیری در یک سیستم.
۳ـ طراحی امکانات شامل آرایش ساختمانها، ماشینها، تجهیزات اصلی و کمکی خطوط تولید و به همبندی.
۴- طراحی انبارهای مواد اولیه، کالاهای نیمساخته و محصولات تکمیل شده.
۵- مکان یابی برای احداث کارخانهها و مجموعههای خدماتی.
۶- طراحی کارخانه و توسعه خطوط تولید.
۷- مدیریت واحدهای تحقیق و توسعه.
۸- اجرای شیوههای تشویقی و ارتقای بهره وری در یک نظام.
۹ – مدیریت تولید، مدیریت موجودیها و مدیریت عملیات (برای ادارهی یک واحد باید به گونهای صحیح بر سه عامل مذکور مدیریت کرد).
۱۰- مدیریت کیفیت محصولات تولیدی.
۱۱- الگو سازی ریاضی با روشهای تحقیق در عملیات، آمار و شبیه سازی.
۱۲- برنامه ریزی کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت.
۱۳- برنامه ریزی تعمیرات و نگهداری.
۱۴- ارزیابی اقتصادی طرحها و پروژهها.
۱۵- اجرای سیستم های تضمین کیفیت کالا به منظور ارتقای کیفیت محصولات و همکاری در صادرات آنها، نظیر سری ایزو ۹۰۰۰٫
۱۶- طراحی نظامهای اطلاعات مدیریت.
بیشتر مهندسین صنایع در کشور ما، همچون دیگر مهندسان، در این بخشها مشغول به انجام وظیفه هستند.
کارخانهها، شرکتهای مهندسی مشاور و شرکتهای انتقال تکنولوژی، وزارتخانه های صنعتی، دانشگاهها و مراکز خدماتی. در این میان، شاغلین در کارخانهها، تعداد بیشتری را به خود اختصاص دادهاند.
به نام خدا